Hazire Kataloğu

GİRİŞ

Türk mezar taşları kültürümüzün nesiller boyu devam ede gelmiş en önemli belgelerinden biridir. Onlar halkın duygu ve düşüncelerinin, sanat zevkinin, ekonomik ve sosyal yansımalarıdır. Türk mezar taşları bulundukları yerlerde, kitabeleri ve üzerinde bulunan süslemeleri ile adeta birer Açıkhava Müzesi gibidirler.

Mezar taşları tarih içerisinde, değişen ve gelişen sanat değerlerine bağlı olarak bir estetik değer taşımışlardır. Bu bağlamda gelişen mezar taşı geleneği geçmişten günümüze yansıyan en tarafsız sanat eserlerimizdir. Mezar taşları, kişilerin kimliklerini hangi meslek grubuna dâhil olduklarını, kimi zaman ölüm nedenlerini vb. sosyal ve iktisadi hayata dair bilgileri vermesi bakımından önem arz etmektedirler.

Osmanlı hazirelerini ele aldığımızda buraların sadece ölülerin defnedildiği mezarlıklar olmayıp, geçmiş sanatımızın bir bölümünü yansıtan tarih hazineleri olduğu görülecektir. Hazirelerimiz farklı sanatları yansıtan, birçok sanatçının emeğinin barındığı, başka vesikaları bulunmayan tarihi belge niteliğindedir. Taşlar gerek bezemesi, gerek yazısı, gerekse kıyafet tarihi gibi birçok açıdan sanat tarihi araştırmalarına konu teşkil edecek zenginliğe sahiptir. Kendilerine birer kimlik oluşturmuş, kadın şahideleri bezemesiyle, erkek şahideleri ise serpuşlarıyla dikkat çekmektedir. Bu çeşitlilik dönemin sanat zevkine göre değişim göstermiş, dolayısıyla bu durumda yeniliklerin, farklı örneklerin doğmasını sağlamıştır.

MEZARLIK KAVRAMI VE OSMANLI HAZİRELERİ

Ölüm farklı zamanlarda ve farklı kültürlerde ya hayatın doğal bir parçası olarak ya da bir tabu olarak farklı yönlerde algılanmıştır. Hiç kuskusuz, dinler ve çeşitli felsefi hareketler ölüm ve mezarlık kültürü hakkındaki korkuların ve inanışların şekillenmesinde belirgin birer rol almışlardır. Sonuç olarak, bunun algılanışındaki yöntem uygarlıkların geçmişten şimdiki zamana mezarlık kültürünü oluşturmuştur.

Tarih boyunca, insanlar Ölülerini yakmışlar, yüksek kayaların tepelerine bırakarak yırtıcı kuşlara parçalatmışlar, ağaçlar üzerine odalar yaparak dallar üzerine asmışlar, torba içine koyarak derin kuyulara sarkıtmışlar veya toprağa gömmüşlerdir (Haseki, 1977). İnsanların inançlarıyla bağlantılı olan bu uygulamanın en yaygını, bugün de geçerliliğini hala koruyan toprağa gömme yöntemidir. Ölülerin gömüldüğü yere mezar, mezarların bulunduğu alana da mezarlık denmektedir. Tarihin eski çağlarından beri mezarlık yerine, ehrem, masbata, kaya mezarları, anıt mezarları, türbe, katakomp, kurgan ve kabristan isimleri de kullanılmıştır.

İslam öncesi Türk Devletlerinde mezarlar anıt niteliğinde gösterişli, kubbeli, büyük çaplı olmasına karşın, İslamın kabulü ile mezar anlayışı kısmen değişmiştir. İslamiyet’e göre en güzel mezar "zamanla kaybolup giden mezar "dır (Enhur, 1309) görüşü, Türklerin mezar yapma geleneğini etkilemiştir. Tarih öncesi devirlere kadar uzanan mezar taşınırı kullanımı, Türklerin İslamiyeti kabul etmesinden sonra da devam etmiş ancak, figüratif elemanların kullanılmasındaki dinsel yasaklayıcı ilkeler biçimsel değişiklikleri ortaya çıkarmıştır (Müller, 1979).

Hazireler, cami, mescit, medrese, türbe, tekke vb. yapıların etrafında toplanan küçük mezar topluluklarıdır. Geçmiştekilerin bu tür yapılar etrafında defnedilmesinin farklı sebepleri vardır. Kişi banisi olduğu yapının yanına defnedilerek ahirete intikalinden sonra da gerek o yapıya gelenlerin dualarını gerekse o yapıdan istifade eden kişilerin sevabına nail olmak istemektedir. Daha sonradan bâninin ailesi, yakın akrabaları, orada görev yapanların ve mahalle sakinlerinin defnedilmesiyle hazireler oluşmaktadır.

İnsanlık tarihinin en eski kalıntıları olan mezarlıklar, konumları ve büyüklükleri ile parçası oldukları kentin fiziki mekânıyla ilgili fikir verirler. Bunun da ötesinde mezarlıkların, kentleri farklı kılan unsurlar olan kent sakinlerinin kimliklerinin ve yaşam düzenlerinin birer yansıması oldukları söylenebilir. Sanat tarihçisi Eyice mezarlıkları eski Türk kentlerinin "tapu senetleri" olarak nitelendirir ve kentlerin beşeri görüntülerinin tamamlayıcıları olduklarını belirtir. (Eyice, 1996)

Osmanlı mezarlıklarını büyük şehir mezarlıkları, hazireler ve sofalar olarak ayırabiliriz. Büyük mezarlıklar genelde şehrin dışında ve yüksek yerlerde doğup gelişen mezarlıklardır. Her ne kadar günümüzde Eyüp ve Karacaahmet gibi mezarlıklar şehrin içinde kalmış olsalar da kendi zamanı içerisinde düşündüğümüzde bu mezarlıkların surlarla çevrili ve İstanbul-i nefsi denilen kısmın dışında kaldığı anlaşılacaktır. Sofalar da büyük mezarlıkların veya hazirelerin içerisinde bulunan bir nevi aile mezarlıklarıdır.

Hazire ise bir yapı etrafında oluşan ve çevresi duvar ve pencerelerle ihata edilmiş mezarlıklara verilen isimdir (Develioğlu, 2000). Genelde şehrin içine nüfuz etmiş, hayatın içinde ve onun bir parçası olan yerlerdir. Hazireler cami, mescit, medrese, sıbyan mektebi, sebil, türbe, tekke vb. yapıların etrafında bulunmaktadır. Tanımlanan biçimiyle hazire, her bakımdan yanında konumlandığı yapı ile ilişkili bir görünüm sergiler. Yapıyı çevreleyen sınırlar içinde yer alır ki zaten hazirede gömülü olanlar da öncelikle yapıyı yaptıranlar ve yakınlarıdır. Tekke hazirelerinde ise tarikatın şeyhlerinin defnedilmesinden sonra tarikatın derviş, mürit, muhip ve ailelerinin oralarda ebedi uykularına çekilmekleri, farklı kesimlerden insanların da toplumun manevi büyükleri sayılan bu kişilere kabirde dahi olsa komşu olma isteği bu hazirelerin meydana gelmesini etkilemiştir.

Osmanlılar zamanında şahide tipleri değişik örneklerle zenginleştirilmiştir. Bu mezar taşlarının baş tarafına lahitlerde olduğu gibi ayetler, hadisler, şiirler, mezarın ait olduğu kişinin adı ve ölüm tarihi gibi bilgiler yazılmıştır. Baş taşı ayak taşlarına göre daha büyük tutulmuş ve süsleme açısından önem kazanmıştır. Ayak taşına da bazen isim ve tarihin yazıldığı görülmektedir. Ayak taşları bazen süslemesiz bırakılmış bazen de baş taşı gibi süslenmiş ve taçlandırılmıştır.

Mezar taşlarında çok çeşitli motifler, sembolik anlamlarıyla kullanılmışlardır. Örneğin, gerdanlık, broş ve küpe desenleri, gelinlik çağına varmadan ölen genç kızların çeyiz sembolü olarak özellikle 17. yüzyıldan itibaren sıkça kullanılmıştır. Mezar taşlarında kullanılan çiçek motifleri lale, gül, karanfil, hasekiküpesi, sümbül ve nergistir.

Mezarlıkların Osmanlı kent bütününde işaretlemeleri, kendilerini oluşturan temel elemanlar olan mezarlar ve özellikle ağaçlar vasıtasıyladır. Bir Müslüman mezarı, baş tarafına konan kısa bir sütundan ibaret bir taş ile tanımlanmaktadır; mezarlığı olduğu gibi mezarı da sınırlayan bir eleman bulunmamaktadır. Mezarlıklarda bir parselizasyon söz konusu olmadığından mezarlar gelişigüzel yerleştirilmiştir. Aynı gelişigüzel düzen, mezarlığı oluşturan bir diğer eleman olan ağaçlar için de söz konusudur. İslam dinine göre, Müslüman mezarlıklarının daha yeşil olması gerekmektedir. Bir hadis'e göre, Hz. Peygamber Efendimiz, iki mezar arasından geçerken o mezarda yatanların azap içinde olduklarını ve azaplarının hafiflemesi için de iki mezar arasına taze bir fidan dikmiş ve fidan dikiminin sebebi sorulduğunda yeşilliğin devam ettiği sürece onların azabının hafifleyeceğini belirtmiştir (El Tac el Cami el Usul c.v.s.43 ve Tergib c.v.s.340). Diğer bir hadiste, mezarların cennetten bir köşe veya cehennem ateşinden bir çukur olabileceğine işaret etmiştir. Bu duruma göre, Müslüman mezarlıklarının bitkilendirme bakımından daha zengin olması gerekirken durumun bunun tersine olması dikkat çekicidir.

Yücel (1975)'e göre, Türkler mezarlık alanı seçerken manzaranın güzel olduğu mekânları seçmişlerdir. Bu nedenle, İstanbul'daki mezarların kentin manzaraya hâkim tepelerinde kurulduğu ve anıtsal ağaçlarla süslenerek park niteliği taşıdığı belirlenmiştir. İstanbul mezarlıkları Elaeagnus (İğde), Acacia (Akasya), Acer (Akçaağaç) gibi ağaçların keskin kokusu ile bir mezar önünde dinlenen, sohbet eden insanlarla, koşup oynayan çocuk sesleri ve kumruların, serçelerin ötüşleri arasında serin ve huzur dolu atmosferi ile anlatılmaktadır.

Bir şehrin genel görüntüsünü mezarlıklar tamamlar. Kent içindeki açık yeşil alanların işlevini üstlenmeleri, kentsel ekosisteme ve yeşil dokuya büyük katkı sağlamaları mümkündür. Büyük mezarlıklar, sık ve düzensiz dikilmiş servi ağaçları ile birer koru biçimindedirler (Saraçoğlu) Yapılan araştırmalara göre, servilerin (Cupressus sp.) mezarlık ağacı olarak kullanılması oldukça eskilere dayanmaktadır. Serviler, Asur, Sümer, Yunan, Roma, Arabistan, Suriye vb. gibi birçok ülkede kutsal olduğuna inanılmış ve oldukça fazla kullanılmıştır. Güneş ışığını absorbe ederek serin bir mekân oluşturmaları ve kötü kokulan engellemeleri nedeni ile mezarlıklarda ibreli bitkilere daha fazla yer verilmelidir. Servilerin bakımının kolay olması, havayı değiştiren reçine kokusu, rüzgar ve dış etkenlere karşı koruyuculuk özelliği mezarlıklarda kullanımını artırmıştır. Ayrıca serviler yüksek boyları ile sonsuzluğun ve ebediliğin simgesi olarak mezarlıklarda yoğun olarak kullanılmaktadır. Aşağıda Osmanlı mezarlıklarında sıklıkla kullanılan ve kullanılması tavsiye edilen bitkilerin listesi verilmiştir.

Mezarlıklarında Kullanılan ve Kullanılması Önerilen Bitki Listesi (Güçlü, 1994).

Pinus sylvestris Cornus alba

Acer negundo Crataegus monogyna

Betula verricosa Forsythia intermedia

Elaeagnus angustifolia Ribes aureum

Fraxinus excelsior Ribes petreum

Fraxinus americana Spiraea vanhouttei

Hippophae ramnoides Rosa canina

Mal us conımunis Syringa vulgaris

Populus alba Populus nigra

Prunus cerasus Robinia pseudoacacia

Salix alba Sorbus aucuparia

Ulmus glabra

Büyük mezarlıkların, dikilen ağaçların yapısal özellikleri ile panoramik konumları birleştiğinde kent siluetinde güçlü bir algılanışları olduğu muhakkaktır. Büyük mezarlıkların kent bütününde yer alışları ve tanımlanışları kadar kullanımları da Osmanlıya özgüdür. Çoğu zaman mezarlıklar, ölülerin gömüldüğü yerler olmanın ötesinde kent halkının günlük yaşantısının birer parçasıdır.

Bir mezarlığı, düzenli ve bakımlı bir park halinde; ağaçları, çiçekleri, düzenli taşları ile korumak ve böylece şehrin sağlığına daha yararlı bir duruma getirmek imkanı varken mezarlıkların bir nevi kullanılmayan alanı ya da zoraki ziyaret edilen taş yığınları haline getirmek pek mantıklı değildir. Üstelik dini bir takım yaptırımlar inançlar sebebi ile mezarlıkların kalıcılığı ve kullanım süresi diğer yeşil alanlara oranla uzayabilir.

ŞEYH SADIK EFENDİ TEKKESİ

Üsküdar İlçesi’nde, Nuhkuyusu civarında, Pazarbaşı Mahallesi'nde, batıda Kartalbaba Caddesi, kuzeyde Boybeyi Sokağı, doğuda Köprülü Fazıl Paşa Sokağı tarafından kuşatılımış bulunan arsada yer almaktadır.

Nakşibendi tarikatından, “Hacı Dede" lakaplı Şeyh el-Hac Hüseyin Dede (ö. 1760) tarafından 1143/1730 yılında tesis edilen tekke daha ziyade, karşısında yer aldığı Alacaminare Mescidi'nin adıyla tanınmış, ayrıca “Hacı Dede, Sadık Efendi, Şeyh Sadık Efendi, Ebültevfik

İbrahim Efendi, İbrahim Efendi, Şeyh İbrahim Efendi" gibi çeşitli adlarla da anılmıştır.

II. Abdülhamid'in I. Hazinedarı tarafından 1302/1884'te yeniden inşa ettirilen Alacaminare Tekk'esi'nde, bu yıllarda beşi erkek sekizi kadın olmak üzere toplam on üç kişinin ikamet ettiği, Maliye Nezareti'nden senede 132 kuruş tahsisatı olduğu bilinmektedir. Tekkelerin kapatılmasından sonra tekke binaları harap olmuş, tevhidhane 1940'ta Vakıflar idaresi tarafından yıktırılmış, diğer bölümlerin bir kısmı ortadan kalkmış, günümüze ancak tevhidhanenin duvar izleri, bazı harap birimler, hazire, abdest teknesi ile ufak bir çeşme ulaşabilmiştir.

Sonuna kadar Nakşibendiliğe bağlı kalan Alacaminare Tekkesi 1858-1859'da Bağdatlı Şeyh Abdülfettah Efendi'nin posta geçmesiyle bu tarikatın Halidi koluna intikal etmiştir. Ayin günü Perşembe olan tekkenin meşihat listesi şöyledir: 1) Şeyh el-Hac Hüseyin Dede (ö. 1760); 2) Şeyh Mehmed Fahri Efendi (ö. 1778); 3) Erzincanlı Şeyh Mehmed Sadık Efendi (ö. 1794-1795), 4) Şeyh el- Hac İbrahim Celali Efendi (ö.1827-1828); 5) Şeyh Ali Rıza Efendi (ö. 1858-1859), 6) Bağdatlı Şeyh Abdülfettah Efendi (ö, 1864-1865); 7) Tırnovalı Şeyh İbrahim Şerif Efendi (ö. 1882); 8) Şeyh İsmail Efendi.

Alacaminare Tekkesi'nin binaları, kıble doğrultusunda uzanan, dikdörtgen planlı geniş bir arsaya dağılmış bulunmakta, çoğu ortadan kalkmış olan bu yapıların konumları, boyutları ve malzeme özellikleri 1935 tarihli Pervititch paftasından öğrenilebilmektedir. Kartalbaba Caddesi üzerinde, arsanın batı sınırında yer alan tevhidhane, kagir duvarlı, ahşap çatılı, sıradan bir mescit niteliğindedir. Kuzey yönünde kapalı bir san cemaat yeri ile donatılmıştır. Moloz taş örgülü duvarlar yer yer tuğla hatıllarla beslenmiştir. Dikdörtgen planlı harimde, caddeye bakan iki pencere ile yarım daire planlı mihrap nişinin kalıntıları hala seçilebilmektedir. Kuzey duvarındaki son cemaat yeri girişinden başka, doğu yönündeki avluya açılan bir giriş daha mevcuttur. Tevhidhanenin kuzeyinde, hemen karşısında, günümüzde mevcut olmayan iki katlı ahşap binanın, selamlık dairesi olması muhtemeldir. Söz konusu bina, cadde ve avlu yönlerinde çıkmalarIa genişletilmiş, girişi güney cephesine alınmıştır.

Arsanın doğusunda, Köprülü Fazıl Paşa Sokağı üzerinde iki tane tek katlı ahşap bina ile bunların arasında, halen harap durumda olan kulemsi kagir bir yapı göze çarpar. Duvarların alt kesimleri moloz taş ve tuğla ile, üst kesimleri bütünüyle tuğla ile örülmüş olan, zamanında tek katlı ahşap birimlerin kuşattığı bu iki katlı yapının mutfağı ve mutfakla bağlantılı bölümleri

(taamhane, kiler vb) barındırması ihtimal dâhilindedir. Duvarlarında farklı boyutlarda söveli pencereler, batı cephesinde, zemin katta, kesme taştan iki konsola oturan, tuğla örgülü bir kemerin taşıdığı, ilginç bir çıkma gözlenmektedir.

Doğudan ve batıdan iki girişle donatılmış olan arsanın kuzey kesimi hazireye tahsis edilmiş, ayrıca tevhidhanenin doğusunda da ufak bir hazire bölümü oluşmuştur. Kartalbaba Caddesi üzerindeki avlu girişinin yanında bulunan ufak çeşmenin, Osmanlı baroğu üslubunda kabartmalarla bezeli dikdörtgen ayna taşı dikkat çekicidir. Arsanın güney kesiminde, duvarları almaşık örgülü, beşik tonozlu bir su haznesinin kalıntıları, tevhidhanenin doğusunda, minyatür şadırvan niteliğinde bir abdest teknesi bululmaktadır. Yekpare küfeki taşından yontulmuş, dikdörtgen prizma biçimindeki teknenin geniş yüzlerinde, çatık kaş kemerli çerçeveler içinde birer musluk yeri bulunmakta, bu çerçevelerin üzerinde, aynı tür kemerciklerle sonuçlanan enine dikdörtgen biçiminde kartuşlar görülmektedir. Batıya bakan yüzdeki kartuşun içinde, ta 'lik hatla şu kitabe yer alır: Asitaneli Dilsizzade el- Hac Büyükfesli Mehmed Fahreddin Efendi'nin hayratıdır gurre-i Receb 1326/1908.

Pervititch paftasında, arsanın güney kesimini işgal ettiği görülen, büyük boyutlu, iki katlı ahşap konağın Alacaminare Tekkesi'nin harem dairesi olduğu anlaşılmaktadır. Diğer tekke binaları ile beraber aynı çevre duvarının kuşattığı bu konağın güneydoğu köşesinde hamam, güneybatı köşesinde de su haznesi görülmektedir. Günümüzde bu konağın yerinde birçok apartman bulunmaktadır.

Şeyh Sadık Efendi Tekkesi Haziresi

Şeyh Sadık Efendi Tekke Haziresi, Tekkenin tüm bahçesine yayılmış durumdadır. Hazire, tekke avlusunun doğu ve batı yönlerine dağılmış durumdadır.

Çalışmamızda hazirede yer alan mezar taşlarının incelenmesinde katalog oluşturulmuştur. Haziredeki mezar taşları üzerinde bulunan numaralar hem katalogda ki örnekler için hem de hazire planında bulunan mezarlar için kullanılmıştır. Çalışmanın tamamında bu katalog numaraları esas alınıp ilgili kısımlarda bu numaralara atıfta bulunulmuştur.

Hazirede toplam 52 adet mezar taşı yer almaktadır. Bu taşların dışında hazire sınırları içerisinde kırık vaziyette taşlar bulunmaktadır. Bu taşlar bulundukları bölgeye göre “A”, “B”, “C”, “D” olarak dört grupta incelenmiştir. A grubunda 9, B grubunda 9, C grubunda 5, D grubunda ise 32 adet mezar taşı görülmektedir. Hazire içerisinde katalogda yer alan toplam 107 adet mezar taşı bulunmaktadır.

F1. Baş Taşı Ön Görünüş F2. Baş Taşı Arka Görünüş

F3. Ayak Taşı Ön Görünüş F4. Ayak taşı Yan Görünüş

Ç2. 2 Nolu Baş Taşı F5. Baş Taşı Ön Görünüş

F6. Baş Taşı Arka Görünüş

F7. Ayak Taşı Yan Görünüş

F7a. Ayak Taşı Üst Görünüş

F8. Baş Taşı Ön Görünüş F9. Baş Taşı Arka Görünüş

F10. Baş Taşı Ön Görünüş

F11. Baş Taşı Arka Görünüş

Ç3. Baş Taşı Çizimi F12. Baş Taşı Ön Görünüş F13. Baş Taşı Arka Görünüş

F14. Baş Taşı Ön Görünüş F15. Baş Taşı Arka Görünüş

F16. Sanduka Kalıntısı.

Ç4. Baş Taşı Çizimi F17. Baş Taşı Ön Görünüş

F18. Baş Taşı Yan Görünüş

Ç5. Baş ve Ayak Taşı Çizimi

F19. Baş Taşı Ön Görünüş F20. Baş Taşı Arka Görünüş

Ç6. Baş Taşı Çizimi

F21. Baş Taşı Ön Görünüş F22. Baş Taşı Arka Görünüş

Ç7. Baş Taşı Çizimi Ç11. Ayak Taşı Çizimi

F23. F24. Baş Taşı ve Ayak Taşı Ön Görünüş

F41. Baş Taşı ve Ayak Taşı Arka Görünüş F42. Ayak Taşı Ön Görünüş

Ç8. Baş Taşı Çizimi

F25. Baş Taşı Ön Görünüş F26. Baş Taşı Yan Görünüş

F27. Baş Taşı Ön Görünüş

F28. Baş Taşı Sağ Görünüş

F29. Baş Sağ Yan Görünüş

F30. Baş Taşı Üst Görünüş

F31-32. 15 Nolu baş taşının ön ve arka görünüşü

Ç9. Baş Taşı Ön Görünüş

F33. Baş Taşı Ön Görünüş F34. Baş Taşı Arka Görünüş

F35 ve F36. Ön Görünüş F37. Baş Taşı Arka Görünüş

F38. Kapaklı Mezar

F39. Baş Taşı Ön Görünüş F40. Baş Taşı Arka Görünüş

Ç10. Baş Taşı Ön Görünüş

Ç7. Baş Taşı Çizimi Ç11. Ayak Taşı Çizimi

F23. F24. Baş Taşı ve Ayak Taşı Ön Görünüş

F41. Baş Taşı ve Ayak Taşı Arka Görünüş F42. Ayak Taşı Ön Görünüş

F43. Baş Taşı Ön Görünüş Ç12. Baş Taşı Ön Görünüş

F44. Baş Taşı Ön Görünüş

F45. Baş Taşı Ön Görünüş F46. Ayak Taşı Ön görünüş

F47. 21 Nolu Mezar

Ç13-14. Baş ve Ayak Taşı Ön Görünüş

F48. Baş Taşı Ön Görünüş

Ç15. Baş Taşı Ön Görünüş

Ç15A. Kaide Üst Görünüş

F48A. Kaide Üst Görünüş

F49. 23 Nolu Taş Ön görünüş Ç16. 23 Nolu Taş Ön Görünüş

F50. 24 Nolu Taş Ön Görünüş

Ç17. 24 Nolu Taş Ön Görünüş

Ç18-19: Baş ve Ayak Taşı F51. Baş ve Ayak Taşı

F52. 26 Nolu Taş

Ç20. 26 Nolu Taş Ön Görünüş

F53. 27 Nolu Mezar Taşı

Ç21. 27 Nolu Mezar Taşı Yan Görünüş

F54. 28 Nolu Mezar Taşı

Ç22. 28 Nolu Mezar Taşı Ön Görünüş

F54A. 28A Nolu Mezar Taşı

Ç22A. 28A Nolu Mezar Taşı Ön Görünüş

Ç22B. 28B Nolu Mezar Taşı F54B. 28B Nolu Mezar Taşı

Ç23. 29 Nolu Mezar Taşı

F55. 29 Nolu Mezar Taşı Ön Görünüş

F56. Baş Taşı Ön Görünüş

Ç24. 30 Nolu Mezar Taşı

F57. Baş Taşı F58. Ayak Taşı

Ç25. 31 Nolu Taş

F59. 32 Nolu Taş Ön Görünüş

Ç26. 32 Nolu Taş Ön Görünüş

F60. 33 Nolu Taş

Ç27. 33 Nolu Taş

F61. 34 Nolu Taş

Ç28. 34 Nolu Taş

F62. 35 Nolu Taş

Ç29. 35 Nolu Taş

F63. 36 Nolu Taş

Ç30. 36 Nolu Taş

F64. 37 Nolu Taş

Ç31. 37 Nolu Taş

F65. 38 Nolu Taş

Ç32. 38 Nolu Taş

F66. 39 Nolu Taş

Ç33. 39 Nolu Taş

F67. 40 Nolu Taş

Ç34. 40 Nolu Taş

F68. 41 Nolu Taş

Ç35. 41 Nolu Taş

F69. 42 Nolu Taş

Ç36. 42 Nolu Taş

F70. 43 Nolu Taş

Ç37. 43 Nolu Taş

F71. 43 Nolu Taş

Ç38-39. 44-44’ Nolu Taş, Baş ve Ayak Taşı

Ç40.-F72. 46 Nolu Taş

Ç41. 47 Nolu kaide

F72A. 47 Nolu kaide

Ç42. 48 Nolu kaide

F72B. 48 Nolu kaide

Ç43. 49 Nolu kaide

F72C. 49 Nolu kaide

A GRUBU

Ç1-F1. A-01 Nolu Taş

Ç2-F2. A-02 Nolu Taş

Ç3-F3. A-03 Nolu Taş

Ç4-F4. A-04 Nolu Taş

Ç5-F5. A-05 Nolu Taş

Ç6-F6. A-06 Nolu Taş

Ç7-F7. A-07 Nolu Taş

Ç8-F8. A-08 Nolu Taş

Ç9-F9. A-09 Nolu Taş

B GRUBU

Ç1- F1. B-01 Nolu Taş Ön Görünüş

Ç2- F2. B-02 Nolu Taş Ön Görünüş

Ç3- F3. B-03 Nolu Taş Ön Görünüş

Ç4- F4. B-04 Nolu Taş Ön Görünüş

Ç

Ç5-F5. B-05 Nolu Taş

Ç6-F6. B-06 Nolu Taş

Ç7-F7. B-07 Nolu Taş

Ç8-F8. B-08 Nolu Taş

Ç9-F9. B-09 Nolu Taş

C GRUBU

Ç1-F1. C-01 Nolu Taş

Ç2-F2. C-02 Nolu Taş

F3. C-03 Nolu Taş

Ç4-F4. C-04 Nolu Taş

Ç4-F4. C-05 Nolu Taş

DEĞERLENDİRME

Mezarlar, geçmişten günümüze kişilerin kimliğini, cinsiyetini ve konumunu bize aktarırlar. Osmanlı mezarlıklarında tercih edilen sanduka ya da toprak mezarlarda, mezarların niteliğinde farklı açılardan sürdürülmeye devam edilmiş, kişinin toplum içindeki itibarı bir anlamda ifade edilmiştir. Bununla birlikte taşların ilgi çekici yanlarından birisi de erkeklere ait şahidelerin başlıklı, kadınlara ait şahidelerin ise dönemin bezemesini yansıtan ve yıllar arasındaki değişimleri en kısa aralıklarla belgeleyen tezyinatı sunmasıdır. Bu sayede taşa bakıldığında cinsiyet fark edilebilmekte, hatta kimi zaman bezemeden hangi yüzyıl olduğu anlaşılabilmektedir.

Mezar taşlarının kitabelerinde medfun kişilerin isimlerine, akrabalarına, mesleklerine, nereli olduklarına ya da nerede yaşadıklarına, kaç yaşında ve ne sebepten öldüklerine, dua isteklerine ve daha birçok bilgiye çoğunlukla yer verilmektedir. Bunların dışında çok sık olmasa da şairlerin isimlerine rastlanmakta, hattatların imzaları görülmektedir. Aynı zamanda ebced hesabıyla tarih de düşülmektedir.

Mezar taşlarında bitkisel, geometrik, nesneli, yazı ve bir örnekte figürlü bezemeler karşımıza çıkmaktadır. Bezeme çeşitlerinin hepsinin bir arada kullanıldığı karışık örnekler olduğu gibi tek konulu örneklerde vardır.

Mezar taşlarında yer alan bitkisel bezemeler akantus, armut, ayçiçeği, boru, enginar, erik, gül, horoz ibiği, incir, kır çiçeği, kıvrık dal, kozalak, küpe, lale, mimoza, orkide, palmet, palmiye, rozet, rumi, servi, yaprak ve yıldız motifleridir. Bunlar baş taşlarında tepelikte, alınlıkta, kitabeyi çeviren kuşağın üstünde yer alan köşeliklerde, ayaktaşında tek veya karışık olarak yer almaktadır.

Burma, çarkıfelek, hilal, ışın çubuğu, inci görünümlü dairesel motif, saç örgüsü, su yolu, testere dişi, yumurta veya yumurtaya yakın biçimli motif dizisi ve yürek motifleri mezar taşlarında karşımıza çıkmaktadır. Mezar taşında kurdela, meyve kasesi, vazo ve mimari elemanların (cami, ev, türbe, revak, sütun, sütunce) tasvir edildiği nesneli kompozisyonlar göz önüne gelmektedir.

KAYNAKÇA

ASLANAPA, Oktay, Osmanlı Devri Mimarisi, İstanbul, İnklâp Kitabevi, 1985.

BARIŞTA, H. Örcün, “İstanbul-Eyüpsultan Cafer Paşa Türbesi Kazı Ve Bitkisel Bezemeli Mezar Taşları Üzerine”, Tarihi, Kültürü, Sanatıyla Eyüp Sultan Sempozyumu IV Tebliğler, İstanbul, Eyüp Sultan Belediyesi, 2000, s. 252- 277.

BAYRAK, M. Orhan, “Eski Mezar Taşları”, Tarih ve Toplum Dergisi, S. 19, İstanbul, 1985, s. 22-24.

BAYRAK, Orhan, “IV. Serpuşlar Sözlüğü”, Türbeler Sözlüğü, C 2, İstanbul, Milenyum Yayınları, Turan Kitabevi, 2002.

CANCA, Gülçin Erol, “Üsküdar Türbe ve Hazirelerinde XVIII. Yüzyıla Ait Osmanlı Kadın Mezar Taşları”, II. Üsküdar Sempozyumu Bildiriler (12-14 Mart 2004), C 2, İstanbul, 2004, s. 356-365.

ÇAL, Halit, ”İstanbul Eyüp’teki Erkek Mezar Taşlarında Başlıklar”, Tarihi, Kültürü, Sanatıyla Eyüp Sultan Sempozyumu III, İstanbul, Eyüp Sultan Belediyesi, 1998, s. 207-217.

COŞKUN, N. Yaşayan Organik Kent Bir Örnek: Üsküdar, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul, 2004.

EYİCE, S., "Mezarlıklar ve Hazireler", Cımetriés Et Traditions Funéraires Dans Le Monde Islamıque (İslam Dünyasında Mezarlıklar ve Defin Gelenekleri), Ankara, T.T.K. Yayınevi, 1996, s.123-134.

DAŞDEMİR, Sema, İstanbul Selimiye Camii Hazire, Marmara Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Türk Sanatı Anabilimdalı, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul, 2011.

DEVELİOĞLU, F., Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat, Ankara: Aydın Kitabevi, 2000.

GÜÇLÜ, K., 1994. Erzurum'da kültürel çevrenin güzelleştirilmesinde kullanılabilecek süs ağaç ve ağaççıklarının yetiştirilmesi, A.Ü. Ziraat Fak. Dergisi 25 (3), 461-469, Erzurum.

GÜVEN, Alım, XV. Yüzyıl Osmanlı Mezar Taşları (İstanbul), İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul, 1995

HASEKİ, M., 1977. Plastik Açıdan Türk Mezar Taşları, İstanbul Devlet Güzel Sanatlar Akademesi Yüksek Heykel Böl. Yayın No: 61, İstanbul

İŞLİ, H. Necdet, Osmanlı Serpuşları, İstanbul, 2009.

YÜCEL, E., 1975. Üsküdar Mezarlıkları Türbeleri ve Hazineleri. TTOK., Belleten, 49 (328), İstanbul.