Muhammed Sâdık Erzincânî

BirErzincan'dan Sofya'ya

Hicrî 1136 — mîlâdî 1723 yılında Erzincan'da doğdu; müftü ailesindendir. Aslen Erzincanlı olduğu hâlde uzun süre Erzurum'da ikamet ettiği için “Erzurûmî Sâdık Efendi” diye de şöhret buldu. Tahsilini, Halvetî meşâyihinden Şeyh İlyas'ın halifesi ve ulemâdan Şeyh Abdullah Hilmî Efendi'den yaptı. Sefîne-i

Ömrünün ilk on sekiz yılını memleketinde geçirdikten sonra 1740/41'de Sofya'ya hicret etti. Tahsile devam etmekle birlikte başlangıçta kimseye müntesip olmadan zikirle meşgul oldu ve kendisinde “hâlât-ı acîbe” zuhur etti.

İkiŞam'da bir kapı

Tasavvuf yoluna, kendi otobiyografisine göre hiçbir mürşide bağlanmaksızın başlamıştı. Gece gündüz kelime-i tevhîde devam ederken kendisinde hârikulâde hâller zuhur etti; bunun ardından Hz. Hızır kendisine görünür ve bir müddet ona mürşidlik eder. Muhammed

Mürşid arama sevdasıyla Şam'a — kendi ifadesiyle yayan — gitti. Nakşibendî meşâyihinden Yek-dest Ahmed-i Cûryânî hazretlerinin halifelerinden olup on yedi yıl Haremeyn'de mücâvir kalan el-Hâc Şeyh Süleymân-ı Kürdî Efendi, o sırada Şam'da Emeviyye Camii'nde îtikâftaydı. Ramazan'ın son on gününde ona intisap etti; şeyhinin izniyle bu camide bevvâblık — kapıcılık — vekâletinde bulundu ve Hz. Yahyâ aleyhisselâmın merkad-i şerîfi civarında seyr ü sülûka başlayarak sekiz yıl hizmetinde kaldı. Sefîne-i Şeyhi 1165/1752'de Şam'da vefat etmiştir. Muhammed

ÜçKırk şehir, bir yol

1751/52'de şeyhinin vefatı üzerine, sülûkunu ikmal için yine bir mürşid-i kâmil arayarak yeryüzü seyahatine çıktı.

1. Erzincan 1136 / 1723Doğum. On sekiz yıl memleketinde kalır.
2. Sofya 1153 / 1740Hicret; tahsile devam ederken kimseye intisap etmeden zikirle meşgul olur.
3. Şam 1157 / 1744Emeviyye Camii'nde mu'tekif Şeyh Süleymân-ı Kürdî'ye intisap; Hz. Yahyâ'nın merkadi civarında sekiz yıl seyr ü sülûk.
4. Kudüs 1165 / 1752Şeyhinin vefatı üzerine yeryüzü seyahatine çıkar.
5. Kıbrıs — Silifke — Karaman — KayseriAkdeniz ve orta Anadolu hattı.
6. Selânik — Elbasan — Tiran — Ülgün — BarRumeli ve Adriyatik kıyısı; İskenderiye'den o günün sınır sonu olan Venedik hududuna kadar.
7. Edirne — Yanbolu — TrabzonDönüş; Karadeniz kıyısı.
8. Gürcistan — Ahıska — Kars — Bayezid — BitlisDoğu sancakları.
9. Erzurum 1170 / 1757Şemsî Bitlisî'ye tecdîd-i biat ve hilâfet. Aile kurar. Cehrî zikri sebebiyle iftiraya uğrar, nefyedilir.
10. İstanbul — Üsküdar 1193 / 1779Alaca Minare Tekkesi'nde on dört yıllık meşîhat.

DörtErzurum ve cehrî zikir

Erzurum'dan ayrıldıktan sonra ilm-i avâm ve ilm-i tasavvufla meşgul olmuş, tasavvuf sahasında iki yüzü aşkın kitap okuyup incelemiştir. Muhammed

Erzurum'da bulunduğu sırada Bitlis'te sâkin Kâdiriyye şeyhlerinden Şeyh Hacı Mahmûd Efendi bin Abdülgafûr — Şemsî Bitlisî — mânevî işaretle Erzurum'a geldi. 1170/1756-57'de tecdîd-i biat ederek kısa sürede onun halifesi oldu. Sefîne-i

Cehrî zikirle meşgul olduğu, açıktan kelime-i tevhîd söylediği için halkın bir kısmınca hoş karşılanmadı; münkir ve müfsitlerin iftirasına uğrayarak nefyedildiğini bizzat kendisi beyan eder. Buna rağmen eziyet edenlerin yüzlerine gülerek hizmete devam etti. Kendi nutkunda da aynı şeyi söyler: “Ol diyârın münkiri çok men' iderler dâ'imâ / Zikr-i cehrî olmaz anda eglenüp kılma karâr.”

Şeyhi Şems-i Bitlisî halifesini savunmak için kaleme sarılır: Bâyezîd-i Bistâmî'nin de bir günde şehir şehir sürüldüğünü hatırlatarak, Erzurum'un “burûdet ve şiddet-i serd” iklimini sebep gösterir — o soğuk, bazı gönüllerde ilâhî aşkın sıcaklığına yer bırakmamıştır. Erzurumlu Müştâk Baba da aynı kanaatte olmalı ki şöyle der: Muhammed

Zikr-i tevhîd ile dil âyinesi safvet bulur
Erzurum'da cehr ile her kim dise menfî olur

“Benim Sâdık'ımın yaşadığı bu hâller, onun evliyâullah arasında derecesinin ne kadar yüksek olduğunu gösterir. Nitekim ileride çok sevilen bir zât olacaktır.”

BeşÜsküdar'da meşîhat

1193/1779'da İstanbul'a geldi; bir müddet Sinan Paşa Medresesi'nde Farsça okuttu. İki yıl sonra Üsküdar'da Nuh Kuyusu civarında, Hacı Hüseyin Dede'nin binâ eylediği Alaca Minare Tekkesi'ne şeyh olarak tayin edildi; tekkenin üçüncü postnişînidir. İslâm

Meşîhatin yılı için iki tarih dolaşır; pîrin kendi kalemi ikisini de açıklar: “Binyüz doksan üçte âsitâneye gelip binyüz doksan beşte Nuh kuyusu civarında Alaca Minare yakınında… postnişîn olarak sâkin olub… bin yüz doksan altı tarihinde, tahminen sinnimiz altmışa bâliğ olup.” Yani posta 1195'te oturmuş, 1196'da altmış yaşına varmıştır. On dört yıl Üsküdar'da neşr-i feyz etti. (Terbiyenâme, Millî Kütüphane 3200, vr. 15b)

Altıİçtihadı: arı tevhîdi

Nakşibendiyye'nin Müceddidî kolundaki beş letâif (kalp, ruh, sır, hafî, ahfâ) usûlü ile Kâdiriyye'nin Abdülvehhâb kolunda uygulanan, her nefis mertebesine göre esmâ telkini olan yedi esmâ usûlünü cem etti. Hakk'a vâsıl olmayı arzu eden dervişlerine, kolay bir yoldan vuslat bulmaları için iki usûlü birden telkin eyledi. Sâdık

İçtihat ettiği zikir şekli, kovandaki arıların uğultusunu andırdığı için zikr-i zenbûrî yahut tevhîd-i nahlî denildi. Yolun usûlü ve buna dair ihtilâf ayrı sayfada.

YediLakapları

1. ÇelebiNesebi Mevlânâ Celâleddîn Rûmî'ye dayandığı için
2. Hezarfençok yönlü ilmi sebebiyle halk arasında
3. Tezveren Dedetürbesine gelenlerin müşküllerinin kolayca çözülmesi sebebiyle

Şiirde mahlası Sâdık, ismi Muhammed'dir.

SekizHalifeleri

Halifelerinin sayısı kaynaklarda belirtilmez; isimleri tespit edilebilenler şunlardır. Muhammed

2. Hacı Mustafa EfendiDergâh hazîresinde medfundur. Mezar taşındaki beyitten dergâhı onardığı anlaşılır: “Sâhibü'l-hayrât Seyyid kâmil el-Hâc Mustafa / Hânkâh-ı Nakşıbend'i vakf kân-ı sehâ” (1206/1792). Pîr bu vakfa kendi kalemiyle bir nutuk söylemiştir; VII. nutkun ilk mısraı şöyle başlar: “Hânkâh-ı Nakşibende vakf olunca bu sinî / Girdi meydân içre kurdu hamd-ile kürsîsini.” Pîrin otobiyografisini mektup olarak yazdığı kişi de odur.
3. İbrâhim Hamdi IspartavîPîrden sonra tekkenin dördüncü postnişîni oldu; 1243/1827'de vefat etti.
4. Muhammed Emîn KırkağacîHalifesi Abalı Hâfız Muhammed Haydar Bergamavî, Aksaray'daki Nakşî dergâhının şeyhi olmuştur; kendisi de bu tekkenin hazîresinde medfundur.
5. Abdurrahman el-Harputî“Kürd Hoca” diye meşhurdur. Ahmed Ziyâeddîn Gümüşhânevî'nin hocalarındandır ve Erzincânî'den icâzet aldığı kaydedilir.

DokuzVefatı

Vefatının en güvenilir kaydı, o gün başucunda bulunan bir müridine aittir. Şeyhin risâlelerini istinsah eden Erzurumlu Mehmed Re'fet Efendi, Risâle-i Mahbûb nüshasının sonuna şunu yazar: Muhammed

“İşbu risâlenin müellifi azîzim efendim eş-Şeyh Sâdık kuddise sırruhu Üsküdârda Alaca Minâre karşısında kendü vakf etmesine bâdî tekye-i Dârü'l-Emânda medfûn olup hîn-i intikâlde bu fakîr ü âciz hidmet-i devletlerinde bulunan işbu mısra' dâr-ı bekâya irtihâline târîh düşüp teberrüken işbu risâle zeyline terkîm kılındı…”

Geldi bir hâtif didi âyînde Re'fet târîhin
Nakd-ı ömrün virdi aldı yirine dârü'l-emân (1209)

“Bin iki yüz dokuz senesi mâh-ı Rebîülâhirde fecr tulû'unda irtihâl buyurdular.”

Bu kayda göre vefat Rebîülâhir 1209 / Ekim-Kasım 1794, tan yeri ağarırken olmuştur. Kendi vakf u binâsı olan tekkenin türbesine defnedildi; kabri, tekkenin bânîsi Hacı Hüseyin Dede'nin yanındaydı. Haskan, babasının da burada medfun olduğunun rivayet edildiğini kaydeder ve tekkenin “en ihtişamlı devrini onun zamanında yaşadığını” yazar. Yüzyıllar

OnTürbesindeki levha

Vâsıf mahlaslı bir şairin vefatına düşürdüğü tarih manzumesi, Hüseyin Vassaf'ın türbede bir levhada yazılı olarak gördüğü ve Sefîne'ye aldığı metindir. Yahyâ Âgâh Efendi de istinsah ettiği külliyâtın sonuna kaydetmiştir. Muhammed

Nişîn-i tekye-i sıdk u safâ Sâdık Efendi kim
Sadâkat subh-ı sâdık gibi vechinden ayân oldu

Derûn-ı tâb-nâki mihr-i kâma matla'-ı rûşen
Velî mir'ât-ı maksûda celî âyîne-dân oldu

Be-feyz-i Hak tarîk-ı şâh-râh-ı Nakşıbendî'de
Delîl-i kâfile-sâlâr dahîl-i ârifân oldu

O yektâ kümmel-i şeyhu'ş-şuyûhun zât-ı vâlâsı
Kemâl-i himmet ile bâdî-i feyz-i cihân oldu

Gubâr-ı makdemine yüz süren âlemde kâm aldı
Varan dergâhına bir kez cihânda kâm-rân oldu

O dânâ hâce-i ilm ü kemâlin sûk-ı irfânda
Nukûd-ı himmeti sermâye-i pîr ü cevân oldu

Şarâb-ı Kevser'i nûş itmek için bezm-i Cennet'de
Uçup mînâ-yı tenden nâ-gehân rûhu revân oldu

O cân-ı âlem itdi gerçi kim terk-i cihân ammâ
Vücûd-ı pâki cism-i kabre seyr ile ne cân oldu

O verd-i gülşen-i sıdkın gül-i zîbâ-yı zâtıyla
Derûn-ı ravzası mânend-i sahn-ı gülsitân oldu

Nevâ-yı zikr-i Mevlâ ile hem çün bülbül-i şeydâ
Makâm-ı andelîb-i rûhu gülzâr-ı cinân oldu

İdüp çün hatm-i hüsn-i hâtimeyle mushaf-ı ömrün
Dem-i âhirde tevhîd-i Hudâ mühr-i dehân oldu

Zamân-ı fevtin ol zâtın suâl iden ahibbâya
Bu beyt-i bî-bedel târîh ile Vâsıf beyân oldu

Göçüp Sâdık Efendi Cennet'e bâ-emr-i Sübhânî
Saâdetle azîzim vâsıl-ı dârü'l-emân oldu

Son beytin her iki mısraı da ebced hesabıyla 1210 (1795-96) verir. Şairin mahlası Sefîne'de sehven “vasf-ı beyân” olarak yazılmıştır.